Cộng đồng giám sát nguồn nước
Sông Cu Đêbắt nguồn từ dãy Trường Sơn, men theo núi rừng rồi đổ ra vịnh Nam Ô (Đà Nẵng), không chỉ là điểm đến du lịch mà còn giữ vai trò quan trọng về cấp nước, hệ sinh thái và sinh kế của người dân khu vực phía Tây bắc thành phố. Đặc biệt, trong chiến lược đảm bảo an ninh nguồn nước, khu vực hồ sông Bắc ở thượng nguồn sông Cu Đê còn được xem là “kho dự trữ nước” quan trọng của Đà Nẵng, góp phần giảm phụ thuộc vào sông Vu Gia.
Tuy nhiên, cùng với phát triển kinh tế - xã hội, lưu vực sông Cu Đê đang chịu nhiều áp lực từ hoạt động sản xuất và sinh hoạt. Canh tác trên đất dốc, chăn nuôi nhỏ lẻ, khai thác rừng, cùng tình trạng xả thải chưa kiểm soát đã ảnh hưởng đến chất lượng nước và hệ sinh thái. Những đợt nắng nóng kéo dài cũng khiến nguồn nước đầu nguồn suy giảm, trong khi một số hành vi khai thác thủy sản thiếu bền vững từng gây tác động tiêu cực đến môi trường.
Sông Cu Đê có vai trò quan trọng về cấp nước, hệ sinh thái và sinh kế của người dân khu vực phía Tây bắc thành phố. Ảnh:Lan Anh.
Trước thực tế đó, Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR) phối hợp địa phương triển khai mô hình “Cộng đồng giám sát nguồn nước” trong khuôn khổ dự án “Thúc đẩy sự tham gia của người dân trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại Đà Nẵng giai đoạn 2024-2027”. Điểm đáng chú ý là người dân không chỉ được tập huấn, tuyên truyền mà trực tiếp trở thành lực lượng giám sát tại chỗ.
Tại thôn Tà Lang, Giàn Bí (phường Hải Vân), các tổ giám sát duy trì hoạt động hằng tuần, kiểm tra màu nước, độ đục, thủy sinh, nguồn xả thải và các hành vi có nguy cơ gây ô nhiễm. Đồng thời, họ cũng trực tiếp nhắc nhở người dân, du khách nâng cao ý thức bảo vệ môi trường khi tham quan, tắm suối.
Ông Nguyễn Văn Trung, Phó Ban Công tác Mặt trận tổ dân phố Tà Lang chia sẻ,dòng sôngchính là mạch sống của người dân nơi đây, không thể tách rời khỏi đời sống. Vì vậy, sức khỏe của dòng sông là yếu tố quan trọng nhất đối với cộng đồng.
Từ khi tham gia mô hình, nhận thức và hành động của người dân địa phương đã có nhiều thay đổi. Nhiều hành vi gây hại trước đây như khai thác vàng trái phép, sử dụng hóa chất độc hại, kích điện đánh bắt cá… đã được kiểm soát. Người dân chủ động phát hiện, ghi nhận và phản ánh kịp thời các vi phạm đến cơ quan chức năng.
Người dân tham gia tập huấn trong chương trình Cộng đồng giám sát và bảo vệ sức khỏe dòng sông. Ảnh:L.A.
Ông Hà Xuân Tàu, Tổ phó Tổ giám sát bảo vệ dòng sông Tà Lang chia sẻ, tổ hiện có 6 thành viên, chia thành các nhóm theo dõi khu vực thượng nguồn. “Chúng tôi sử dụng thiết bị cầm tay đo nhanh chất lượng nước, cập nhật dữ liệu thường xuyên. Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, tổ sẽ tăng tần suất kiểm tra để kịp thời xử lý”, ông Tàu nói.
Không chỉ giám sát, các tổ còn tích cực tuyên truyền người dân không xả rác, tập kết rác đúng nơi quy định. Khi thấy có người khai thác vàng hoặc có hành vi gây ảnh hưởng đến nguồn nước, bà con sẽ báo ngay để lực lượng chức năng kịp thời ngăn chặn.
Cộng đồng quản lý bền vững tài nguyên nước
Theo Trung tâm Nghiên cứu môi trường và cộng đồng (CECR), một trong những kết quả nổi bật của mô hình là việc xây dựng bộ dữ liệu nền về “sức khỏe dòng sông”, bao gồm các báo cáo đánh giá thủy văn - thủy lực, chất lượng nước sông Cu Đê và hiện trạng sinh cảnh. Cùng với đó, bản đồ các khu vực có nguy cơ ngập lụt, sạt lở cũng được hoàn thiện, cung cấp cơ sở quan trọng cho công tác quản lý và ứng phó rủi ro tại địa phương.
Song song, các hoạt động tập huấn đã giúp người dân nhận biết sớm những dấu hiệu thay đổi của nguồn nước, đồng thời trang bị kỹ năng giám sát đơn giản nhưng hiệu quả, phù hợp điều kiện thực tế. Quan trọng hơn, mô hình đã chuyển hóa thông tin môi trường từ “dữ liệu chuyên môn” thành “công cụ của người dân”, giúp cộng đồng chủ động hơn trong bảo vệ nguồn nước và phối hợp với chính quyền trong quản lý tài nguyên.
Bà Nguyễn Ngọc Lý, Chủ tịch Hội đồng quản lý Trung tâm CECR cho biết, dự án được triển khai nhằm thúc đẩy sự tham gia thực chất của cộng đồng trong bảo vệ môi trường và quản lý bền vững tài nguyên nước tại Đà Nẵng. Sau thời gian triển khai tại 7 thôn, tổ dân phố dọc lưu vực các sông Yên, Túy Loan, Cu Đê (xã Bà Nà, Hòa Vang, Hòa Tiến và phường Hải Vân), mô hình đã cho thấy rõ vai trò chủ thể của người dân trong bảo vệ môi trường, nguồn nước theo đúng tinh thần của pháp luật.
Không chỉ nâng cao nhận thức, dự án còn tạo chuyển biến trong hành động. Thông qua tập huấn và sự đồng hành của chuyên gia, người dân hiểu rõ hơn vai trò của các loài chỉ thị như cá niên, ốc suối, từ đó hình thành các tổ giám sát và thực hành khai thác thủy sản theo hướng bền vững, hạn chế các hình thức tận diệt.
Trong lĩnh vực quản lý rác thải, dự án cũng ghi nhận bước tiến mới khi ứng dụng công nghệ số vào theo dõi rác tại hộ gia đình. Việc ghi nhận dữ liệu rác thải, đặc biệt là rác tái chế, không chỉ giúp minh bạch thông tin mà còn thúc đẩy người dân tham gia tích cực hơn vào phân loại rác tại nguồn. Qua đó, kết nối giữa người dân, đơn vị thu gom và các nhóm thu mua phế liệu được cải thiện, từng bước hình thành chuỗi quản lý chất thải bền vững ngay tại cộng đồng.
Từ thực tiễn các tổ giám sát cộng đồng bảo vệ nguồn nước có thể thấy, bảo vệ nguồn nước không thể chỉ trông chờ vào cơ quan quản lý, mà phải bắt đầu từ chính cộng đồng. Khi người dân trở thành chủ thể giám sát và hành động, mỗi dòng sông sẽ có thêm “lá chắn” bền vững. Đây không chỉ là giải pháp trước mắt, mà còn là hướng đi căn cơ để đảm bảo an ninh nguồn nước trong bối cảnh đô thị hóa và biến đổi khí hậu ngày càng gia tăng.
“Việc triển khai mô hình giám sát "sức khỏe dòng sông" giúp người dân tiếp cận các phương pháp theo dõi chất lượng nước một cách đơn giản nhưng hiệu quả. Từ việc đo pH, độ đục đến ghi chép định kỳ, cộng đồng có thể chủ động phát hiện dấu hiệu ô nhiễm và kịp thời ứng phó”, Bà Nguyễn Ngọc Lý, Chủ tịch Hội đồng quản lý Trung tâm CECR cho hay"
Nguồn: mae.gov.vn
Thông tư 49/2025/TT-BNNMT
